Today is November 20, 2026

HEADLINES

LATEST NEWS

ଜାତିପ୍ରଥା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦ ପାଇଁ କାଳ୍ପନିକ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ନୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରାଯାଇଛି l

ବଲାଙ୍ଗୀର : 17 ଅକ୍ଟୋବର 2026 : ଆର୍ଯ୍ୟନ ଜାତିର ଲୋକେ ସର୍ବପୁରାତନ ‘ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା’କୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଲା ପରେ ଭାରତର ମୂଳ ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବିଧ୍ୟନ୍ସ କରିଦେଇଥିଲେ l

ତାପରବତ୍ତି ସମୟରେ ଭାରତ ମଶାଦେଶକୁ ଧାର୍ମିକ ଗୋଲାମୀରେ ଆବଦ୍ଧ କରିଦେବା ପାଇଁ ରିଗବେଦ ଆଧାରରେ ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି ସ୍ଥାପନା କଲାପରେ କାଳ୍ପନିକ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ନୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତିଆରି କରିଥିଲେ l ଏହାସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମରେ ଓ ରିଗବେଦ ଆଧାରରେ ଜାତିପ୍ରଥା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦର ସଂରଚନା କରି ଆର୍ଯ୍ୟନ ଜାତିର ଲୋକେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଲଟି ଯାଇଥିଲେ l

ସେସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦୀ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନା କରିବା ପାଇଁ ଗୁରୁତର ମତଭେଧ ଓ ମନlନ୍ତର ଦେଖାଦେଇ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶୈବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ନାମରେ ଦୁଇଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ l

ଜାତିପ୍ରଥା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦ ପାଇଁ କାଳ୍ପନିକ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ନୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରାଯାଇଛି l ସେଥିପାଇଁ ରିଗବେଦ ଆଧାରରେ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଦ୍ୱାରା ” ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ତ୍ରିଦେବ ( ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ନୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ) ପରୀକ୍ଷାର ନାଟକୀୟ କାହାଣୀ ” ପୁରାଣରେ ରଚନା କରାଯାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଗବାନଙ୍କ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ କରାଯାଇଛି l

ଆପଣ ମାନଙ୍କ ଗୋଚରlର୍ଥେ ତତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସବିଶେଷ ତଥ୍ୟ ନିମ୍ନଲିଖିତ କେତୋଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଉପସ୍ଥାପିତ କାରାଯାଇଛି l ବିଷୟବସ୍ତୁଟି ଅତି ଜଟିଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଅତି ଗଭୀରତାର ସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ପଡିବ l

( 1,) ଆର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦର ଉତ୍ଥାନ ଓ ଜାତିପ୍ରଥାର ସଂରଚନା: ଏକ ଐତିହାସିକ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର :

ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୦୦୦-୧୮୦୦ (BCE) ମଧ୍ୟରେ ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ଐତିହାସିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଘଟିଥିଲା। ବିଦେଶୀ ଆର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ମାନେ ନିଜ ସାଙ୍ଗରେ ‘ରିଗ୍‌ବେଦ’ ଧରି ସର୍ବପ୍ରଥମେ ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।

ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଭାରତର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ ତଥା ସର୍ବପୁରାତନ ‘ସିନ୍ଧୁ ଉପତ୍ୟକା ସଭ୍ୟତା’କୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧ୍ୱଂସ କରିବା। ଭାରତର ମୂଳ ସଭ୍ୟତା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଧୂଳିସାତ୍ କରିଦେବା ପରେ, ସେମାନେ ୧୫୦୦-୧୦୦୦ BCE ମଧ୍ୟରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାକୁ ନିଜର କେନ୍ଦ୍ରସ୍ଥଳୀ କରି ନିଜସ୍ୱ ‘ବୈଦିକ ସଂସ୍କୃତି’ ଏବଂ କଠୋର ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦ ବଳପୂର୍ବକ ଭାରତୀୟଙ୍କ ଉପରେ ଲଦି ଦେଇଥିଲେ।

( a ) ଧାର୍ମିକ ଗୋଲାମୀ ଏବଂ କାଳ୍ପନିକ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି :

ଭାରତର ମୂଳ ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ମାନସିକ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଗୋଲାମୀରେ ଆବଦ୍ଧ କରି ରଖିବା ଥିଲା ଆର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ କୌଶଳ ହେଲା ସେମାନେ କେବଳ ଭୌତିକ ସ୍ତରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଶାସନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।

ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ରିଗ୍‌ବେଦକୁ ଆଧାର କରି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭଳି କାଳ୍ପନିକ ଭଗବାନ ମାନଙ୍କର ସଂରଚନା କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ଭୟ ଏବଂ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସର ମୂଳଦୁଆ ପକାଯାଇପାରିବ।

( b ) ପୁରୁଷସୂକ୍ତର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଜାତିପ୍ରଥାର ଆରମ୍ଭ :

ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦ ଓ ସାମାଜିକ ଅସମାନତାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଧାର୍ମିକ ରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ରିଗ୍‌ବେଦର ଦଶମ ମଣ୍ଡଳ, ୯୦ତମ ଛନ୍ଦରେ ‘ପୁରୁଷସୂକ୍ତ’ ନାମକ ଏକ ବିବାଦୀୟ ଶ୍ଲୋକ ସଂଯୋଗ କରାଗଲା।

ଅନେକ ଇତିହାସକାରଙ୍କ ମତରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ମୂଳ ରିଗ୍‌ବେଦରେ ଆଦୌ ନଥିଲା; ବରଂ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦନ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦୀମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରାଇଥିଲେ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ଭ୍ରମାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଚାର କରାଗଲା ଯେ, ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଜାତିପ୍ରଥାର ସଂରଚନା କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳକାୟ ପୁରୁଷ (ଯାହାର ହଜାରେ ମୁଣ୍ଡ, ହାତ, ଗୋଡ଼ ଥିଲା) କୁ ଯଜ୍ଞରେ ଆହୁତି ଦେଇଥିଲେ।

ସେହି ପୁରୁଷର ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଅଣ୍ଟାରୁ ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦର୍ଶାଗଲା। ଏହିଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ଅସତ୍ୟ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜକୁ ବିଭାଜନ କରି ଆର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ନିଜେ ସମାଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’ ସାଜି ବସିଲେ।

ଆମର ସମ୍ପାଦକୀୟ ବିଶ୍ଳେଷଣରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଭାରତୀୟ ସମାଜରେ ଥିବା ଜାତିପ୍ରଥା କୌଣସି ଈଶ୍ୱରୀୟ ବିଧାନ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ସାମାଜିକ ଓ ଐତିହାସିକ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର।

ମୂଳ ନିବାସୀଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରିବା, ସେମାନଙ୍କ ଇତିହାସକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦର ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଐତିହାସିକ ବାସ୍ତବତାକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କଲେ ହିଁ ଏକ ପ୍ରକୃତ ସମାନତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଜ ଗଠନର ମାର୍ଗ ପ୍ରଶସ୍ତ ହୋଇପାରିବ।

( 2 ) ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶୈବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଗୁରୁତର ମତଭେଦ ଓ ବିବାଦ :

ବୈଷ୍ଣବ (Vaishnavism) ଓ ଶୈବ (Shaivism) ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ଅତୀତରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମନାନ୍ତର, ମତଭେଦ ଓ ବିବାଦ ପଛରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରଣ ନଥିଲା; ବରଂ ଏହା ଧାର୍ମିକ, ଦାର୍ଶନିକ, ସାମାଜିକ, ଏବଂ ରାଜନୈତିକ କାରଣର ଏକ ମିଶ୍ରଣ ଥିଲା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:

( a ) ଇଷ୍ଟଦେବ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ତାଙ୍କୁ ନେଇ ମତଭେଦ (Theological Difference) :

ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ଲଢ଼େଇ (Supremacy ଦେବଟେଶ ): ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ବିବାଦର କାରଣ ଥିଲା ‘କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବିଷ୍ଣୁ ନା ଶିବ ?’ ପୁରାଣ କାଳରୁ ଏହାକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ମତପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ବୈଷ୍ଣବ ଗ୍ରନ୍ଥ (ଯଥା—ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣ, ଭାଗବତ ପୁରାଣ)ରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଦି ଓ ମୂଳ କାରଣ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବାବେଳେ ଶୈବ ଗ୍ରନ୍ଥ (ଯଥା—ଶିବ ପୁରାଣ, ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ)ରେ ଶିବଙ୍କୁ ‘ମହାଦେବ’ ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଅବତାର ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ତତ୍ତ୍ୱ: ବୈଷ୍ଣବମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱର ପାଳନକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ସେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଅବତାର ନିଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଶୈବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ—ଏହି ତିନୋଟି କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ନିୟନ୍ତା ଏବଂ ‘ନଟରାଜ’ ବା ‘ଯୋଗେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ମୌଳିକ ବିଶ୍ୱାସଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦୁଇ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ପରସ୍ପରର ବିରୁଦ୍ଧରେ ଠିଆ କରୁଥିଲା।

( b ) ରାଜନୈତିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତି (Royal Patronage & Power Dynamics) :

ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରଭାବ: ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତରେ ରାଜାମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ସେହି ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ ଏବଂ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଉଥିଲା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଚୋଳ ଏବଂ ପଲ୍ଲବ ରାଜବଂଶର ଅନେକ ଶାସକ କଠୋର ଶୈବ ଥିଲେ। ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସମୟରେ ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ଥମାନଙ୍କୁ (ଯେପରିକି ଆଳୱାର ସନ୍ଥ କିମ୍ବା ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ) ବେଳେବେଳେ ନିର୍ଯାତନା ବା ରାଜ୍ୟରୁ ନିର୍ବାସନର ସମ୍ମୁଖିନ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା। ପୁନଶ୍ଚ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ ରାଜାମାନଙ୍କ ସମୟରେ ଏହାର ଓଲଟା ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା।

( c ) ମନ୍ଦିର, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଆଖଡ଼ାଗୁଡ଼ିକର ଅଧିକାର (Control over Temples & Resources) :

ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆଧିପତ୍ୟ: କାଶୀ, ହରିଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ କେଉଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ (ଯଥା—ଶୈବ ନାଗା ସାଧୁ ବା ବୈଷ୍ଣବ ବୈରାଗୀ) ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ପୂଜା କରିବେ, ମେଳାରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରାର କ୍ରମ କ’ଣ ହେବ ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ଦାନାଗାର ତଥା ପରିଚାଳନା କାହା ହାତରେ ରହିବ—ଏହାକୁ ନେଇ ଅତୀତରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ସଂଘର୍ଷ ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ଲଢ଼େଇ (ଯଥା: କୁମ୍ଭମେଳାର ବିବାଦ) ଘଟିଥିଲା।

( d ) ରାଜକୀୟ ଅନୁଦାନ ଓ ଜମି ସମ୍ପତ୍ତି (Royal Grants & Temple Wealth) :

ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ପୂଜାସ୍ଥଳ ନଥିଲେ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଥିଲେ ବିଶାଳ ଆର୍ଥିକ, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଓ ଭୂ-ସମ୍ପତ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର।

ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଶାସକ କୌଣସି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ (ଯଥା: ଶୈବ) ପ୍ରତି ଅଧିକ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଖାଉଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ହଜାର ହଜାର ଏକର ନିଷ୍କର ଜମି (Agrahara) ଏବଂ ରାଜକୋଷରୁ ଧନ ସେହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ମନ୍ଦିର ଓ ମଠଗୁଡ଼ିକୁ ମିଳୁଥିଲା।

ଏହାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ (ଯଥା: ବୈଷ୍ଣବ) ନିଜକୁ ଆର୍ଥିକ ଓ ସାମାଜିକ ଭାବେ ବଞ୍ଚିତ ମନେ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ମନ୍ଦିର ପରିଚାଳନା ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ନେଇ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା।

( e ) ଆଖଡ଼ା ସଂସ୍କୃତି ଓ ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷ (Armed Conflicts between Akhadars) :

ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତରେ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଓ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ନିଜ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ **ଆଖଡ଼ା ସଂସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା।

ଶୈବ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ (ନାଗା ସାଧୁ/ଦଶନାମୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ):** ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂଗଠିତ ଶୈବ ଆଖଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ସଶସ୍ତ୍ର ସାଧୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଥିଲା।

ବୈଷ୍ଣବ ବୈରାଗୀ (ଅନୀ ଆଖଡ଼ା):** ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୈବମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ସାମ୍ନା କରିବା ପାଇଁ ନିଜର ଆଖଡ଼ା (ଯଥା: ନିର୍ମୋହୀ, ନିର୍ବାଣୀ, ଦିଗମ୍ବର ଆଖଡ଼ା) ଗଠନ କରିଥିଲେ।

( f ) କୁମ୍ଭମେଳାରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ନାନ ଅଧିକାର (Shahi Snan Dispute) :

କୁମ୍ଭମେଳା (ହରିଦ୍ୱାର, ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ, ନାସିକ)ରେ ଶାହୀ ସ୍ନାନ” ସମୟରେ କେଉଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସାଧୁମାନେ ପ୍ରଥମେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବେ ଏବଂ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ଆଗରେ ରହିବେ, ସେ ନେଇ ଅନେକ ଥର ଭୟଙ୍କର ସଶସ୍ତ୍ର ଲଢ଼େଇ ହୋଇଥିଲା।

୧୬୮୯ ଓ ୧୭୬୦ ମସିହାରେ ହରିଦ୍ୱାର ଏବଂ ନାସିକ କୁମ୍ଭମେଳାରେ ଶୈବ ନାଗା ସାଧୁ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ବୈରାଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ରକ୍ତାକ୍ତ ସଂଘର୍ଷରେ ହଜାର ହଜାର ସାଧୁ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ।

( g ) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର କବଜା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Control over Historic Temples) :

କେତେକ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନରେ ମନ୍ଦିରର ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଶିବ ନା ବିଷ୍ଣୁ—ଏହାକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର ଦାବି ହୋଇଥିଲା।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ତିରୁପତି ତିରୁମାଲା ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜିତ ପ୍ରତିମା ଶ୍ରୀବେଙ୍କଟେଶ୍ୱର (ବିଷ୍ଣୁ), ଶିବ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି (ଦୁର୍ଗା)—ଏହାକୁ ନେଇ ମତାନ୍ତର ହୋଇଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସନ୍ଥ ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପ୍ରମାଣ ଓ ଆଗମ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଆଧାରରେ ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି ପ୍ରମାଣିତ କରି ବୈଷ୍ଣବ ପୂଜାପଦ୍ଧତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

( 3 ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ପରୀକ୍ଷାର ନାଟକୀୟ କାହାଣୀ :

ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, କଳିଯୁଗର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବୈଦିକ କାଳରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ମହାଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜିତ କରାଯାଇଥିଲା l ଏଥିରେ ଯୋଗଦେବା ପାଇଁ ଅନେକ ମହାନ ସାଧୁସନ୍ଥ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ।

ସେମୟରେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ମହର୍ଷି ନାରଦ ଆସି ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସେମାନେ କାହାକୁ ସେହି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଧାନ (ମାଷ୍ଟର) ଅର୍ପଣ କରିବେ ବୋଲି ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ମହାନ ସାଧୁସନ୍ଥ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଥିଲେ l

ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ସମେତ ସମସ୍ତ ମହାନ ସାଧୂସନ୍ଥ ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେହି ସ୍ଥିର କରିପାରି ନଥିଲେ l ଶେଷରେ ସର୍ବସମ୍ମତି କ୍ରମେ ସ୍ଥିରୀକୃତ ହେଲା ବ୍ରହ୍ମଣ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ତ୍ରିଦେବଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିର କରିବେ ।

( a ) ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଦେବ ପରୀକ୍ଷା: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଏବଂ ମନ୍ଦିରର ସୀମିତତା :

ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ପହଞ୍ଚି ମହର୍ଷି ଜାଣିଶୁଣି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।

ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ରାଗିଗଲେ ଏବଂ ମହର୍ଷିଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ l ମାତ୍ର ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ମାତା ସରସ୍ୱତୀ ମହର୍ଷିଙ୍କ ଆସିବାର ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣିପାରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅସମ୍ମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ” କଳିଯୁଗରେ କେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ ନାହିଁ। ” ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ ହୋଇଥିବା ଅତି କମ୍ ମନ୍ଦିର ରହିଛି (ଯେଉଁଥିରେ ପୁଷ୍କରର ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ଦିର ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟତିକ୍ରମ)।

( b ) କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି। :

ଏହାପରେ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ। କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ନନ୍ଦୀ ତାଙ୍କୁ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ବାରଣ କଲେ କାରଣ ସେତେବେଳେ ଶିବ ଏବଂ ପାର୍ବତୀ ରତିକ୍ରୀଡ଼ାରେ ମଗ୍ନ ରହିଥିଲେ ।

ଅନେକ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କଲାପରେ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷ୍ୟାତ କରି ନପାରିବାରୁ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ପୂଜା କରାଯିବ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ। କାଶୀରେ କେବଳ (ମହା ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ଦିର) ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ରୂପ ରହିଛି ଯାହା ୪୦୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୁରୁଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

( c ) ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ପ୍ରହାର ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନର ସୃଷ୍ଟି :

ଏହାପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମହର୍ଷି ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା ଧାମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ମହର୍ଷି ତାଙ୍କୁ ଉଠିବାକୁ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ।

ଅନେକ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କଲାପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ କୌଣସି ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦେଖି ନପାରି, ମହର୍ଷି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଛାତିରେ ପାଦରେ ପ୍ରହାର କଲେ। ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ସେହି ପ୍ରହାର ଭଗବାନଙ୍କ ଛାତିରେ ଏକ ପାଦଚିହ୍ନ ଛାଡିଗଲା ଏବଂ ସେହି ପାଦଚିହ୍ନଟି “ଶ୍ରୀବତ୍ସ” ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ପ୍ରହାର ପରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଉଠି ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ କ’ଣ ଘଟିଛି। ମହର୍ଷି ତାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିବା ପରେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମହର୍ଷି, ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ ଆଘାତ ଲାଗିଛି କି? ମୋର ଛାତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୁହେଁ।” ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଖି ଭୃଗୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ।

( d ) ମାତା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଭିଶାପ :

ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ସମୃଦ୍ଧିର ଦେବୀ ତଥା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ସେହି ଧାମରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ସମଗ୍ର ଘଟଣାଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କରିଥିଲେ। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ଅସମ୍ମାନକୁ ସେ ସହ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ଯେ ଆଜିଠାରୁ ସେ କେବେବି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବେ ନାହିଁ ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଧନସମ୍ପତ୍ତିର ଅଭାବରେ ଜୀବନ ବିତାଇବେ।

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୂଜାକଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାନେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଭିଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ।

ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି ଅଭିଶାପ ଶୁଣି ମହର୍ଷି ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗସ୍ତର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ କହି ପଶ୍ଚାତାପ କଲେ । ଏହାପରେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ମହର୍ଷିଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ଅଭିଶାପ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପିଛା କରିବ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅଭିଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ।

ବୈଦିକ ଜାତି ପ୍ରଥା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ଆଦିବାସୀ ଜାତି କିମ୍ବା ପୁରୋହିତ ବର୍ଗରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିବା ଦେଶାର୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂଜକ କିମ୍ବା ପୂଜାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧନପ୍ରାପ୍ତି ନିମନ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ଜାରି ରଖିବା ପାଇଁ ଏହି କାହାଣୀଟି ଆସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ନିମନ୍ତେ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି।

ଉପରୋକ୍ତ କାହାଣୀରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦର ପ୍ରମୁଖ ସୂତ୍ରଧର ଋଷି ଭୃଗୁ ଶିବଙ୍କୁ ମାନବ ଶରୀରରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ପୂଜା କରାଯିବ ବୋଲି ଅଭିଶାପ ଦେଇଥିଲେ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୃଗୁ ଭଗବାନମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଏହି କାରଣରୁ ସନାତନ ଧର୍ମର ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରାଯାଉଛି।

( 4 ) ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ତ୍ରିଦେବ ପରୀକ୍ଷର ପୌରାଣିକ ଉପlକ୍ଷ୍ୟାନ ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇ ରହିଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥାବଳି :

ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି l

( a ) ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ପୁରାଣ (Srimad Bhagavatam)
ଏହା ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉତ୍ସ।

ଅଧ୍ୟାୟ: ଏହି କାହାଣୀ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଦ (Canto 10), ଅଧ୍ୟାୟ ୮୯ ରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି।

ବର୍ଣ୍ଣନା: ଏଥିରେ ମହର୍ଷି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ମହାରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଏହି ଆଖ୍ୟାୟିକା ଶୁଣାଇଛନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଯଜ୍ଞ ଆୟୋଜନ, ସନ୍ଦେହ ନିରାକରଣ ପାଇଁ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଯିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ତିନି ଲୋକକୁ ଯାତ୍ରା—ଯଥା ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ଯାଇ ପରୀକ୍ଷା କରିବାର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଏଥିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି।

( b ) ପଦ୍ମ ପୁରାଣ (Padma Purana)

ଅଧ୍ୟାୟ: ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ଉତ୍ତର ଖଣ୍ଡ (Uttara Khanda), ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫୫ ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ରହିଛି।

ବର୍ଣ୍ଣନା: ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅପାର କ୍ଷମାଶୀଳତା ଏବଂ ମାତା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀର ସୂଚନା ମିଳେ।

( 5 ) ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ତ୍ରିଦେବ ପରୀକ୍ଷର ପୌରାଣିକ ଉପlକ୍ଷ୍ୟାନ ରଚନା କରିବାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ :

ପ୍ରାଚୀନ ସନାତନ ଧର୍ମ ଏବଂ ପୁରାଣ ସାହିତ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବିଭିନ୍ନ ଉପlକ୍ଷ୍ୟାନ କେବଳ ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ; ବରଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ପଛରେ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାରର ଏକ ଗଭୀର ଇତିହାସ ଲୁଚି ରହିଥାଏ।

ଏହି ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଦେବ (ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର)ଙ୍କ ପରୀକ୍ଷାର କାହାଣୀଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ଏବଂ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି।

ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ କ୍ଷୀଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ନାଟକୀୟ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀର ରଚନା କରାଯାଇଥିବା ନେଇ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ଆଖ୍ୟାୟିକାର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଏବଂ ଏହାର ପରିଣତିକୁ ନିମ୍ନମତେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରାଯାଇପାରେ :

( a ) ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପତନ ଏବଂ ପୂଜାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ। :

ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଭୃଗୁଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମଦେବ କ୍ରୋଧିତ ହେବା ଏବଂ ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଅଭିଶାପର ଶିକାର ହେବା ଘଟଣାକୁ ଆଧାର କରି ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୋକରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପୂଜା ଉପରେ ଏକପ୍ରକାର ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଲାଗିଗଲା।

ଏହାର ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱରୂପ ଭାରତବର୍ଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମନ୍ଦିର ଅତି ବିରଳ (ଯେପରିକି ରାଜସ୍ଥାନର ପୁଷ୍କର ସ୍ଥିତ ମନ୍ଦିର)। ଏହି କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବକୁ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ କରି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

( b ) ଶୈବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ସାମାଜିକ ରୂପାନ୍ତର :

ଏହି ଆଖ୍ୟାୟିକା ପଛରେ ଆଉ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଏହା ରହିଛି ଯେ, ଶୈବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବକୁ ଖର୍ବ କରିବା ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ଭୌତିକ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା ବଦଳରେ ତାଙ୍କୁ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ରୂପରେ ପୂଜା କରିବାର ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ଅଣାଯାଇଥିଲା।

ଏହା ପଛର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚିନ୍ତାଧାରା ଥିଲା ଯେ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ସାଧାରଣ ଜନତାଙ୍କ ଅଗାଧ ଆସ୍ଥା, ଭକ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସ ଯୋଗୁଁ ଲୋକେ ଏହି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ‘ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା’କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ରତାର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିନେଲେ, ଯାହା ଶୈବ ଧାରାକୁ ଆହୁରି ଅଧିକ ମଜବୁତ କଲା।

( c ) ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ :

ଏହି କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ‘ସାତ୍ତ୍ୱିକ’ ଓ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା। ଏହା ସହିତ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଭୟ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରାଗଲା ଯେ ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆରାଧନା କରିବେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅଭିଶାପର ଶିକାର ହୋଇ ଦରିଦ୍ର ପାଲଟିଯିବେ। ଏହି କାରଣରୁ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧିର ଆଶାରେ ସମାଜର ଏକ ବଡ଼ ବର୍ଗ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରତି ଅଧିକ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ।

( d ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଋଷିମାନଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷତା :

ଏହି ସମଗ୍ର ଆଖ୍ୟାୟିକାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ଦିଗଟି ହେଉଛି ସମାଜରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବା ଋଷିମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତାକୁ ପ୍ରତିପାଦନ କରିବା। ଏଥିରେ ଏହା ଦର୍ଶାଗଲା ଯେ ବ୍ରହ୍ମଣ ମହର୍ଷି ମାନେ ନିଜର ଭୌତିକ ମାନବ ଶରୀରରେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ, ବୈକୁଣ୍ଠ ଧାମ ଏବଂ କୈଳାସ ପର୍ବତ ପରି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି।

କେବଳ ସେତିକି ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ କେବଳ ଦେବତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କରିବାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଦେବତାମାନେ ଯଦି ନିୟମ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆଚରଣ କରନ୍ତି ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ଏପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାର୍ମିକ ବାର୍ତ୍ତା ଜନମାନସରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା।

ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ ବିଚାର କଲେ, ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ତ୍ରିଦେବ ପରୀକ୍ଷାର ଏହି ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାୟିକା କେବଳ ଏକ କାଳ୍ପନିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଧର୍ମୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ସମାଜରେ ବ୍ରାହ୍ମଣବାଦର ବାଚସ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାର ଏକ ସୁଚିନ୍ତିତ ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ରଣନୀତି ରହିଥିଲା ।

MUST READ..

Share this post

Leave a Comment